Misbruik onder ouderen is een probleem dat steeds vaker voorkomt. Door de stijgende levensverwachting zijn steeds meer mensen (langdurig) afhankelijk van anderen voor hun zorg en welzijn. Er bestaan verschillende vormen van ouderenmisbruik, maar financieel misbruik blijkt volgens onderzoek de meest voorkomende vorm te zijn. Een voorbeeld daarvan is het onder druk wijzigen van een testament. In dit artikel wordt besproken wat financieel misbruik inhoudt, hoe dit zich kan uiten in een gedwongen testamentwijziging en wat u hiertegen kunt doen.

Wat is financieel misbruik?

De overheid omschrijft financieel misbruik als: ‘het ongewenst en ongeoorloofd gebruik van geld en/of goederen of andere bezittingen van een oudere door iemand uit de huiselijke kring.’ De plegers zijn vaak personen die dicht bij de oudere staan, zoals een partner of (klein)kinderen, maar ook hulpverleners of vrijwilligers kunnen zich hieraan schuldig maken. 

Voorbeelden van financieel misbruik zijn onder meer het verkopen van (waardevolle) spullen en zelf de opbrengst houden, het pinnen met de bankpas van de oudere of het beïnvloeden van financiële beslissingen in eigen voordeel. Ook het onder druk laten wijzigen van een testament valt onder financieel misbruik.

Gedwongen testamentwijziging

Als iemand een testament maakt, is het belangrijk dat hij of zij dit helemaal uit eigen vrije wil doet. Niemand mag worden gedwongen of beïnvloed om bepaalde keuzes te maken. De notaris speelt hierbij een belangrijke rol. Het testament wordt namelijk bij hem opgesteld en hij moet goed controleren of degene die het testament maakt, echt begrijpt wat hij of zij doet en dit ook echt zelf wil.

Een testament kan gebrekkig tot stand komen wanneer iemand misbruik maakt van de kwetsbare positie van de erflater, bijvoorbeeld door afhankelijkheid, hoge leeftijd, ziekte of onervarenheid. In de praktijk is het voor een notaris niet altijd makkelijk om vast te stellen of sprake is van ongeoorloofde beïnvloeding, zeker wanneer deze subtiel en structureel plaatsvindt.

Bekende risicofactoren zijn onder andere:

• Onwetendheid: de erflater heeft onvoldoende kennis van het erfrecht of de gevolgen van een testamentwijziging en vertrouwt volledig op de informatie van de pleger.
• Loyaliteit en familiebanden: familieleden voelen vaak loyaliteit ten opzichte van elkaar. Deze loyaliteit kan worden misbruikt door schuldgevoelens aan te praten of druk uit te oefenen.
• Fysieke of sociale beperkingen: lichamelijke beperkingen of een sociaal isolement vergroten de afhankelijkheid van één persoon, wat de beïnvloedbaarheid van de erflater vergroot.
• Psychische problemen: denk aan dementie, depressie of angststoornissen, waardoor iemand minder weerbaar is tegen druk van buitenaf.
• Laagbegaafd of laaggeletterd zijn: wanneer iemand moeite heeft met het begrijpen of overzien van juridische documenten is diegene extra kwetsbaar voor misbruik.

Voorbeeld uit de rechtspraak

In een recente uitspraak van de rechtbank kwam dit leerstuk aan bod. Een erflater had in haar testament een Belgische vrouw en haar echtgenoot tot erfgenamen benoemd, terwijl zij haar eigen familie had onterfd. De erflater had deze vrouw leren kennen via een online spel. Het contact werd steeds intensiever, waarna erflater uiteindelijk het contact met haar familie verbrak.

Na haar overlijden ontdekte de familie dat zij was onterfd. De familie verzocht de rechtbank om het testament te vernietigen wegens beïnvloeding door de Belgische vrouw. De rechtbank ging hier niet in mee en liet het testament in stand. Deze uitspraak laat zien dat het in de praktijk lastig kan zijn om een gedwongen testamentwijziging aan te tonen.

Vernietiging van het testament

Het vernietigen van een testament is, zoals ook uit de rechtspraak blijkt, niet eenvoudig. In de wet is namelijk bepaald dat er in het erfrecht geen beroep kan worden gedaan op misbruik van omstandigheden. De gedachte hierachter is dat de notaris bij het opstellen van het testament moet controleren of de erflater zijn wil vrij en weloverwogen heeft gevormd. De wetgever heeft ook willen voorkomen dat er een toename van procedures zou ontstaan over de geldigheid van testamenten als deze vernietigingsgrond zou worden toegestaan.

Dat betekent niet dat vernietiging onmogelijk is. De wet kent uitzonderingen, namelijk de zogenoemde ‘verboden beschikkingen’ en daarnaast bestaan er andere rechtsgronden waarop een testament kan worden vernietigd, bijvoorbeeld wanneer sprake is van dwang, bedrog of wilsonbekwaamheid van de erflater.

Vermoeden van een gedwongen testamentwijziging?

Indien u vermoedt dat er sprake is van een gedwongen testamentwijziging, is het verstandig om juridisch advies in te winnen. Er kan dan beoordeeld worden welke mogelijkheden er zijn, welke stappen u kunt zetten en of vernietiging van het testament kansrijk is.